跳到主要内容

内积空间 (Inner Product Spaces)

内积空间是在线性空间的基础上引入“度量”结构(长度、角度)的数学对象,是泛函分析与量子力学的基础。

1. 内积的定义与基本性质

VV 是实数域 R\mathbb{R} 或复数域 C\mathbb{C} 上的线性空间。若对任意 u,vVu, v \in V,都有一个标量 u,v\langle u, v \rangle 满足:

  1. 正定性v,v0\langle v, v \rangle \ge 0,且 v,v=0    v=0\langle v, v \rangle = 0 \iff v = 0
  2. 共轭对称性u,v=v,u\langle u, v \rangle = \overline{\langle v, u \rangle}
  3. 第一变元线性性au+bv,w=au,w+bv,w\langle au + bv, w \rangle = a\langle u, w \rangle + b\langle v, w \rangle

满足上述条件的空间称为内积空间。实内积空间常称为 Euclidean 空间,复内积空间常称为 Unitary 空间

范数与 Cauchy-Schwarz 不等式

由内积诱导的范数(长度)定义为 v=v,v\|v\| = \sqrt{\langle v, v \rangle}

重要不等式

Cauchy-Schwarz 不等式

u,vuv|\langle u, v \rangle| \le \|u\| \cdot \|v\|

等号成立当且仅当 u,vu, v 线性相关。

2. 正交性与 Gram-Schmidt 正交化

  • 正交:若 u,v=0\langle u, v \rangle = 0,则称 u,vu, v 正交,记作 uvu \perp v
  • 正交基:基中向量两两正交。
  • 标准正交基 (Orthonormal Basis):两两正交且长度均为 1 的基。

Gram-Schmidt 过程

{v1,,vn}\{v_1, \dots, v_n\}VV 的一组基,构造正交基 {u1,,un}\{u_1, \dots, u_n\}

  1. u1=v1u_1 = v_1
  2. u2=v2v2,u1u12u1u_2 = v_2 - \frac{\langle v_2, u_1 \rangle}{\|u_1\|^2}u_1
  3. uk=vkj=1k1vk,ujuj2uju_k = v_k - \sum_{j=1}^{k-1} \frac{\langle v_k, u_j \rangle}{\|u_j\|^2}u_j

最后单位化:ei=uiuie_i = \frac{u_i}{\|u_i\|}

例题 1:多项式空间的正交化

P2(R)P_2(\mathbb{R}) 上定义内积 p,q=11p(x)q(x)dx\langle p, q \rangle = \int_{-1}^1 p(x)q(x)dx。将基 {1,x,x2}\{1, x, x^2\} 正交化。

点击查看解答
  1. u1=1u_1 = 1
  2. u2=x11x1dx1112dx1=x0=xu_2 = x - \frac{\int_{-1}^1 x \cdot 1 dx}{\int_{-1}^1 1^2 dx} \cdot 1 = x - 0 = x
  3. u3=x211x21dx1112dx111x2xdx11x2dxxu_3 = x^2 - \frac{\int_{-1}^1 x^2 \cdot 1 dx}{\int_{-1}^1 1^2 dx} \cdot 1 - \frac{\int_{-1}^1 x^2 \cdot x dx}{\int_{-1}^1 x^2 dx} \cdot x
    • 11x2dx=23\int_{-1}^1 x^2 dx = \frac{2}{3}111dx=2\int_{-1}^1 1 dx = 2,故第一项系数为 13\frac{1}{3}
    • 11x3dx=0\int_{-1}^1 x^3 dx = 0,故第二项系数为 0。
    • u3=x213u_3 = x^2 - \frac{1}{3}

得到著名的 Legendre 多项式 前三项(未单位化)。

3. 正交变换与 Unitary 变换

  • 正交变换(实):保持内积不变的线性变换 TT,其矩阵满足 ATA=IA^TA = I
  • Unitary 变换(复):保持内积不变,其矩阵满足 AA=IA^*A = I

性质:

  • 保持向量长度不变。
  • 特征值的模均为 1。
  • 不同特征值的特征向量必正交。

4. 特征值理论:谱定理 (Spectral Theorem)

内积空间中最精妙的结论是关于对称/厄米矩阵的对角化。

  • 对称矩阵(实):A=ATA = A^T
  • Hermitian 矩阵(复):A=AA = A^*
谱定理

实对称矩阵(或 Hermitian 矩阵)的特征值全为实数,且必存在标准正交基使其对角化。

例题 2:正交对角化

A=(1221)A = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 1 \end{pmatrix},求正交矩阵 PP 使 PTAPP^TAP 为对角阵。

点击查看解答
  1. 求特征值det(λIA)=(λ1)24=λ22λ3=(λ3)(λ+1)\det(\lambda I - A) = (\lambda-1)^2 - 4 = \lambda^2 - 2\lambda - 3 = (\lambda-3)(\lambda+1)
    • λ1=3,λ2=1\lambda_1 = 3, \lambda_2 = -1
  2. 求特征向量
    • λ1=3\lambda_1 = 3(A3I)x=0(2222)x=0x1=(11)(A-3I)x=0 \Rightarrow \begin{pmatrix} -2 & 2 \\ 2 & -2 \end{pmatrix}x=0 \Rightarrow x_1 = \begin{pmatrix} 1 \\ 1 \end{pmatrix}。单位化 e1=12(11)e_1 = \frac{1}{\sqrt{2}}\begin{pmatrix} 1 \\ 1 \end{pmatrix}
    • λ2=1\lambda_2 = -1(A+I)x=0(2222)x=0x2=(11)(A+I)x=0 \Rightarrow \begin{pmatrix} 2 & 2 \\ 2 & 2 \end{pmatrix}x=0 \Rightarrow x_2 = \begin{pmatrix} 1 \\ -1 \end{pmatrix}。单位化 e2=12(11)e_2 = \frac{1}{\sqrt{2}}\begin{pmatrix} 1 \\ -1 \end{pmatrix}
  3. 结论P=12(1111)P = \frac{1}{\sqrt{2}}\begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & -1 \end{pmatrix},则 PTAP=(3001)P^TAP = \begin{pmatrix} 3 & 0 \\ 0 & -1 \end{pmatrix}

5. 配套练习

练习 1:Cauchy-Schwarz 的应用

证明:对任意正实数 a,b,ca, b, c,满足 (a+b+c)(1a+1b+1c)9(a+b+c)(\frac{1}{a} + \frac{1}{b} + \frac{1}{c}) \ge 9

点击查看解答

R3\mathbb{R}^3 中取向量 u=(a,b,c)u = (\sqrt{a}, \sqrt{b}, \sqrt{c})v=(1a,1b,1c)v = (\frac{1}{\sqrt{a}}, \frac{1}{\sqrt{b}}, \frac{1}{\sqrt{c}})。 由 Cauchy-Schwarz 不等式:

u,v2u2v2\langle u, v \rangle^2 \le \|u\|^2 \|v\|^2

其中 u,v=a1a+=1+1+1=3\langle u, v \rangle = \sqrt{a}\cdot\frac{1}{\sqrt{a}} + \dots = 1+1+1=3u2=a+b+c\|u\|^2 = a+b+cv2=1a+1b+1c\|v\|^2 = \frac{1}{a} + \frac{1}{b} + \frac{1}{c}。 故 32(a+b+c)(1a+1b+1c)3^2 \le (a+b+c)(\frac{1}{a} + \frac{1}{b} + \frac{1}{c}),即得证。

练习 2:正交矩阵判定

判断矩阵 A=(cosθsinθsinθcosθ)A = \begin{pmatrix} \cos\theta & -\sin\theta \\ \sin\theta & \cos\theta \end{pmatrix} 是否为正交矩阵。

点击查看解答

计算 ATAA^TA

(cosθsinθsinθcosθ)(cosθsinθsinθcosθ)=(cos2θ+sin2θ00sin2θ+cos2θ)=(1001)\begin{pmatrix} \cos\theta & \sin\theta \\ -\sin\theta & \cos\theta \end{pmatrix} \begin{pmatrix} \cos\theta & -\sin\theta \\ \sin\theta & \cos\theta \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cos^2\theta+\sin^2\theta & 0 \\ 0 & \sin^2\theta+\cos^2\theta \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}

AA 是正交矩阵。它在几何上表示平面上的旋转。

练习 3:Hermitian 矩阵性质

AA 是 Hermitian 矩阵(A=AA = A^*)。证明其特征值必为实数。

点击查看解答

Ax=λx,x0Ax = \lambda x, x \neq 0。 则 Ax,x=λx,x=λx,x=λx2\langle Ax, x \rangle = \langle \lambda x, x \rangle = \lambda \langle x, x \rangle = \lambda \|x\|^2。 又因为 Ax,x=x,Ax=x,Ax=x,λx=λˉx,x=λˉx2\langle Ax, x \rangle = \langle x, A^*x \rangle = \langle x, Ax \rangle = \langle x, \lambda x \rangle = \bar{\lambda} \langle x, x \rangle = \bar{\lambda} \|x\|^2。 由于 x20\|x\|^2 \neq 0,故 λ=λˉ\lambda = \bar{\lambda},说明 λ\lambda 是实数。

前往练习库:/docs/exercises/math/algebra